Điện Biên không thiếu tiềm năng, nhưng vẫn chưa thể bứt lên. Nghịch lý ấy không nằm ở một vài khó khăn riêng lẻ, mà bắt nguồn từ những “điểm nghẽn” mang tính cấu trúc: Hạ tầng chưa mở lối, kinh tế thiếu “đầu kéo”, nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu mới, còn nhiều lợi thế vẫn ở dạng tiềm năng. Nhìn thẳng vào thực trạng ấy không chỉ để thấy rõ khoảng cách phát triển, mà quan trọng hơn là nhận diện đúng “nút thắt” để tháo gỡ, biến cơ hội thành động lực, đưa Điện Biên bước vào quỹ đạo tăng trưởng bền vững.

Trong mọi phân tích về Điện Biên, hạ tầng luôn được nhắc đến đầu tiên, đó không phải ngẫu nhiên, mà bởi đây là “nút thắt của mọi nút thắt”.

Là tỉnh miền núi biên giới, địa hình chia cắt mạnh, giao thông của Điện Biên vẫn chủ yếu dựa vào các tuyến quốc lộ 6, 279, những trục đường đèo dốc, quanh co, phụ thuộc lớn vào điều kiện thời tiết.

Điện Biên xác định việc hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại, là một đột phá nhằm tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.

Dù đã có những cải thiện đáng kể: 100% xã có đường ô tô đến trung tâm, hàng trăm km đường được nâng cấp nhưng bản chất vấn đề chưa thay đổi: Thiếu kết nối nhanh, thiếu kết nối lớn, thiếu kết nối chiến lược. Điều này kéo theo hệ quả dây chuyền.

Ông Đặng Công Tân, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ và sản xuất nông nghiệp Huổi Phạ thẳng thắn: “Cùng một loại hàng hóa, nhưng chi phí vận chuyển từ Điện Biên ra thị trường luôn cao hơn nơi khác. Doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô cũng phải cân nhắc rất kỹ.”

Không chỉ nông nghiệp, du lịch - ngành được kỳ vọng là “mũi nhọn” cũng chịu tác động trực tiếp.

Ở góc độ quản lý, đồng chí Bùi Văn Luyện, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Điện Biên cho biết: “Tỉnh xác định hạ tầng giao thông là khâu đột phá chiến lược trong giai đoạn 2026 - 2030, nhằm tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững”.

Như vậy, hạ tầng không chỉ là một khó khăn riêng lẻ, mà là yếu tố chi phối toàn bộ cấu trúc phát triển. Khi “đường chưa thông”, mọi tiềm năng đều khó “chảy”.

Thực chất, câu chuyện hạ tầng của Điện Biên không chỉ là thiếu đường, mà là thiếu một hệ sinh thái kết nối phát triển. Trong bối cảnh cạnh tranh vùng ngày càng gay gắt, hạ tầng không còn đơn thuần là điều kiện cần, mà đã trở thành yếu tố quyết định thứ hạng phát triển. Những địa phương bứt phá nhanh trong thời gian qua đều có điểm chung: đi trước một bước về hạ tầng chiến lược, đặc biệt là hạ tầng liên kết vùng. Điện Biên nếu không sớm phá vỡ thế “ốc đảo địa lý”, thì nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong chuỗi giá trị khu vực Tây Bắc là hiện hữu. Đây không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là vấn đề chiến lược về không gian phát triển và bảo đảm quốc phòng - an ninh vùng biên.

Nếu hạ tầng là “điểm nghẽn cứng”, thì thể chế và nguồn nhân lực lại là những “lực cản mềm”, khó đo đếm nhưng tác động sâu xa hơn.

Theo số liệu, tỷ lệ lao động qua đào tạo của Điện Biên đạt khoảng 63,67%, nhưng vẫn còn hơn 36% lao động chưa qua đào tạo. Quan trọng hơn, lao động chất lượng cao, yếu tố quyết định trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo lại rất hạn chế.

Ông Lò Văn Biên, già làng bản Bua (xã Mường Phăng) chia sẻ một thực tế: “Thanh niên trong bản nhiều người không muốn ở lại. Làm nương rẫy cả năm không bằng đi làm thuê vài tháng dưới xuôi.”

Đây không chỉ là câu chuyện sinh kế, mà là vấn đề cấu trúc: Thiếu việc làm chất lượng, lao động rời đi, nguồn lực địa phương suy giảm.

Cùng với nhân lực, môi trường đầu tư dù đã cải thiện nhưng vẫn còn những rào cản: Thủ tục hành chính ở một số khâu còn kéo dài; cơ chế ưu đãi chưa đủ cạnh tranh; sự phối hợp giữa các cấp, ngành chưa thật sự đồng bộ…

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, Chuyên gia kinh tế nhấn mạnh: “Nhân lực và thể chế là điều kiện để hấp thụ đầu tư. Nếu không cải thiện hai yếu tố này, thì tiềm năng khó chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất.” Điểm đáng lưu ý là “điểm nghẽn mềm” thường có độ trễ lớn nhưng tác động lâu dài. Nếu hạ tầng có thể đầu tư trong 5 đến 10 năm, thì chất lượng nguồn nhân lực và hiệu quả thể chế cần cả một quá trình tích lũy. Điện Biên hiện đang đứng trước nguy cơ “chảy máu nguồn lực kép”: Lao động trẻ rời đi và nguồn lực trí tuệ không quay trở lại. Điều này khiến địa phương rơi vào vòng luẩn quẩn: Thiếu nhân lực chất lượng, khó thu hút đầu tư, ít cơ hội việc làm, tiếp tục mất nhân lực…

Việc đưa Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh vào hoạt động góp phần giảm thời gian xử lý thủ tục hành chính cho người dân và doanh nghiệp.

Ở góc độ thể chế, nếu không có những cải cách đủ mạnh, đặc biệt là trong môi trường đầu tư và năng lực thực thi chính sách, thì dù có ưu đãi cũng khó tạo ra khác biệt so với các địa phương khác. Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Điện Biên lần thứ XV, nhiệm kỳ 2025 -2030: Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và cải cách thể chế là đột phá chiến lược. Nhiều chuyên gia cho rằng: Phát triển con người là gốc rễ của mọi chiến lược. Điện Biên không thể phát triển nhanh nếu không có nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu mới. Đây là một định hướng có tính bản lề, đặt con người vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Một trong những điểm nghẽn mang tính bản chất của Điện Biên là: Quy mô kinh tế nhỏ và thiếu lực lượng dẫn dắt. Dù cơ cấu kinh tế đã chuyển dịch, nhưng nền tảng vẫn còn “mỏng”: Doanh nghiệp ít, chủ yếu quy mô nhỏ; doanh nghiệp dưới 10 lao động chiếm hơn 50%.

Đồng chí Vũ Hồng Sơn, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Điện Biên nhìn nhận: “Các vùng nguyên liệu lớn mới đang hình thành, chưa đủ điều kiện để thu hút các nhà máy chế biến quy mô công nghiệp.” Trong khi đó, ở cơ sở, ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Chủ tịch UBND xã Thanh Yên thẳng thắn: “Điện Biên có sản phẩm tốt, nhưng thiếu chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ sản xuất đến tiêu thụ vẫn rời rạc.” Hệ quả là một vòng luẩn quẩn: Sản xuất nhỏ lẻ, giá trị thấp, thu nhập thấp, tích lũy thấp, khó đầu tư lớn. Tiến sĩ Nguyễn Đình Ánh, chuyên gia kinh tế, chỉ rõ: “Muốn bứt phá, phải có doanh nghiệp lớn làm ‘đầu kéo’. Khi thiếu lực lượng này, nền kinh tế sẽ phân tán, khó tạo bước nhảy vọt”.

Điện Biên tổ chức lễ đón chuyến bay khai trương đường bay TP Hồ Chí Minh - Điện Biên.

Một nền kinh tế thiếu “đầu kéo” không chỉ chậm phát triển, mà còn thiếu khả năng lan tỏa và dẫn dắt hệ sinh thái doanh nghiệp. Thực tế cho thấy, ở những địa phương có doanh nghiệp lớn, chính các doanh nghiệp này tạo ra chuỗi liên kết, thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ tham gia, từ đó hình thành cụm ngành và chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Điện Biên hiện chưa có những “cực tăng trưởng” đủ mạnh, dẫn đến kinh tế bị phân tán, thiếu điểm hội tụ nguồn lực. Nếu không hình thành được các trung tâm động lực (về công nghiệp chế biến, du lịch hay logistics), thì rất khó tạo ra bước nhảy mang tính cấu trúc.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, cho rằng: “Điện Biên cần thu hút được những nhà đầu tư chiến lược, tạo ra các động lực tăng trưởng mới, làm hạt nhân lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.” Nhận định này cho thấy rõ định hướng chuyển từ phát triển phân tán sang phát triển có trọng tâm, trọng điểm.

Không phải Điện Biên thiếu tiềm năng. Ngược lại, vấn đề là tiềm năng chưa được “đánh thức” đúng cách.

Du lịch lịch sử - “mỏ vàng” chưa khai thác hết giá trị: Quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ là tài sản vô giá. Nhưng thực tế cho thấy: Lượng khách tăng nhưng thời gian lưu trú ngắn, chi tiêu bình quân thấp, thiếu sản phẩm trải nghiệm…

Thung lũng Mường Thanh, Di tích Đồi A1, Hầm Đờ Cát... là những địa điểm lịch sử quan trọng gắn liền với chiến thắng vang dội của quân và dân ta trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Anh Nguyễn Văn Bình (Thái Nguyên) chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng với lịch sử, nhưng ngoài tham quan, không có nhiều trải nghiệm khác.”

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, Chuyên gia kinh tế phân tích sâu hơn: “Nếu chỉ dừng ở giá trị lịch sử thuần túy, sức hút sẽ giảm dần. Cần kết hợp giáo dục truyền thống với du lịch trải nghiệm”.

Văn hóa dân tộc - giàu bản sắc nhưng thiếu thị trường hàng hóa: Tại bản Phăng 2 (xã Mường Phăng), anh Lường Văn Thành, chủ homestay, chia sẻ: “Khách có nhưng không ổn định, chủ yếu nghỉ ngắn ngày, thu nhập chưa cao”.

Đồng chí Phạm Quang Đôn, Phó chủ tịch UBND xã Mường Phăng thẳng thắn: “Địa phương có tài nguyên, nhưng chưa chuyển hóa thành sản phẩm du lịch hấp dẫn; doanh nghiệp cũng chưa mạnh dạn đầu tư ”. Vấn đề cốt lõi ở đây là: Văn hóa chưa được tổ chức thành sản phẩm kinh tế.

Nông nghiệp đặc sản - chưa thoát khỏi “vùng trũng giá trị”: Dù có cánh đồng Mường Thanh, cà phê Mường Ảng, mắc ca…, nhưng: nông sản chủ yếu bán thô, thiếu chế biến sâu, thiếu liên kết chuỗi… Chị Nguyễn Thị Hương, hộ trồng cà phê tại Mường Ảng, nói rõ: “Nếu có doanh nghiệp đầu tư chế biến và xây dựng thương hiệu, giá trị sẽ cao hơn nhiều”.

Hàng hóa xuất nhập khẩu tại cửa khẩu quốc tế Tây Trang chủ yếu là vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng, nông lâm sản thô, giá trị kinh tế thấp, chưa hình thành được các vùng nguyên liệu sản xuất tập trung quy mô lớn.

Kinh tế biên mậu - lợi thế “cửa ngõ” chưa bật thành động lực: Dù có cửa khẩu quốc tế Tây Trang, A Pa Chải…, nhưng: Quy mô giao thương còn nhỏ, hạ tầng logistics yếu, doanh nghiệp chưa mặn mà… Ông Nguyễn Quang Vinh, Đội trưởng Hải quan cửa khẩu quốc tế Tây Trang cho biết: “Chưa có trung tâm logistics lớn, dịch vụ hỗ trợ còn thiếu nên hoạt động thương mại chưa phát triển mạnh”.

Điểm chung của các “tiềm năng ngủ quên” ở Điện Biên là chưa được đặt trong một tư duy phát triển hiện đại dựa trên thị trường và trải nghiệm. Du lịch chưa chuyển từ “tham quan” sang “trải nghiệm tiêu dùng giá trị”. Văn hóa chưa chuyển từ “bảo tồn” sang “tài sản kinh tế”. Nông nghiệp chưa chuyển từ “sản lượng” sang “giá trị gia tăng”. Kinh tế cửa khẩu chưa chuyển từ “giao thương nhỏ lẻ” sang “logistics và trung chuyển khu vực”.

Nếu không thay đổi cách tiếp cận, thì tiềm năng dù lớn đến đâu cũng sẽ chỉ dừng ở mức “tài nguyên thô”. Vấn đề cốt lõi không phải là thiếu tài nguyên, mà là thiếu cách thức khai thác hiện đại và tư duy phát triển đột phá.

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế phân tích: “Phải biến tiềm năng thành sản phẩm cụ thể, có giá trị kinh tế cao, chứ không chỉ dừng lại ở lợi thế tự nhiên hay truyền thống.” Đây chính là “chìa khóa tư duy” để Điện Biên thoát khỏi trạng thái “giàu tiềm năng nhưng chậm phát triển”.

Điều đáng nói là, tất cả những điểm nghẽn trên không nằm ngoài nhận diện của Đảng bộ tỉnh. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Điện Biên, nhiệm kỳ 2025 - 2030 đã xác định rõ: Hạ tầng là khâu đột phá; nông nghiệp hàng hóa, du lịch, kinh tế cửa khẩu là trụ cột; phát triển nguồn nhân lực và cải cách thể chế là then chốt.

Điện Biên triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ lao động tìm việc làm, ổn định thu nhập.

Điều này cho thấy: Điện Biên không thiếu quyết tâm, không thiếu định hướng. Vấn đề còn lại là: Biến quyết tâm thành kết quả thực chất.

Nhìn một cách toàn diện, những “điểm nghẽn” của Điện Biên không phải là những khó khăn riêng lẻ, mà là một cấu trúc rào cản mang tính hệ thống: Hạ tầng chưa đồng bộ, nhân lực chưa đáp ứng, thể chế còn bất cập, kinh tế thiếu “đầu kéo”, tiềm năng chưa được đánh thức… Nhưng cũng chính trong bối cảnh ấy, những nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền và đồng bào các dân tộc tỉnh Điện Biên càng trở nên đáng trân trọng. Bởi phát triển ở đây không phải là “đi nhanh”, mà là đi lên từ điều kiện khó khăn nhất.

Những “điểm nghẽn” của Điện Biên không chỉ là thách thức, mà còn là những chỉ dấu rõ ràng về con đường phải đi. Mỗi điểm nghẽn nếu được tháo gỡ đúng hướng sẽ trở thành một “đòn bẩy” phát triển. Vấn đề đặt ra hiện nay không còn là nhận diện khó khăn, mà là tốc độ và quyết tâm hành động. Trong một thế giới biến động nhanh, cơ hội không chờ đợi. Nếu chậm một nhịp, khoảng cách sẽ bị nới rộng; nhưng nếu đi đúng hướng, Điện Biên hoàn toàn có thể tạo ra bước chuyển mang tính lịch sử. Và chính những điểm nghẽn này lại đặt ra một yêu cầu lớn hơn: Làm thế nào để đánh thức những nguồn lực đang “ngủ quên”? Đâu là chìa khóa để biến tiềm năng thành sức mạnh thực sự?

(Còn nữa)