Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu: Việt Nam phấn đấu nằm trong Top 3 khu vực Đông Nam Á và Top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm vào năm 2045. Văn hóa được xác định là trụ cột xây dựng thương hiệu quốc gia, gia tăng sức mạnh mềm, nâng cao vị thế của đất nước. Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, việc cấp bách là phải thiết kế căn cước văn hóa dân tộc từ các hệ giá trị, đồng thời thay đổi cách giới thiệu văn hóa Việt Nam trong một thế giới ngày càng phẳng.

H

iện nay, bảng xếp hạng Chỉ số Sức mạnh mềm của Công ty tư vấn định giá thương hiệu Brand Finance (trụ sở chính ở London, Anh) được xem là uy tín hàng đầu. Theo xếp hạng của Brand Finance: Việt Nam đang ở vị trí thứ 52 - vẫn còn một khoảng cách khá xa để đạt đến mục tiêu mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đề ra.

Trái ngược với sức mạnh cứng dùng “cây gậy” để trừng phạt, ép buộc hoặc “củ cà rốt” để mua chuộc; sức mạnh mềm là khả năng đạt được mục đích thông qua sức hấp dẫn, thuyết phục. Ở phương diện quốc gia, sức mạnh mềm được dựng xây từ sự hấp dẫn đến từ văn hóa, tư tưởng chính trị và chính sách đối ngoại. Phân tích vai trò của văn hóa trong việc tạo dựng sức mạnh mềm quốc gia, TS Trần Thị Thủy, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, cho biết: “Văn hóa có vị trí, vai trò rất quan trọng trong xây dựng sức mạnh mềm của mỗi quốc gia. Sức mạnh mềm văn hóa là khả năng thu hút, lôi cuốn, ảnh hưởng bằng các giá trị văn hóa và hệ tư tưởng của một quốc gia đối với các quốc gia khác”.

Người Việt Nam sinh trưởng sau đổi mới chính là nhân chứng cho “Làn sóng Hàn Quốc - Hàn lưu” (Hallyu) lan tỏa khắp toàn cầu. Nhờ điện ảnh đi trước, theo sau là âm nhạc cuốn hút mà công chúng năm châu yêu mến thời trang - mỹ phẩm Hàn Quốc, rồi bỏ tiền bạc đi du lịch đến xứ sở kim chi… Việc nhận diện thương hiệu, biểu tượng của Hàn Quốc đến trẻ con cũng biết Hanbok là trang phục truyền thống.

"Làn sóng Hàn Quốc" (Hallyu) lan tỏa khắp toàn cầu, đóng góp to lớn nâng cao sức mạnh mềm quốc gia của Hàn Quốc. Ảnh: habkorea.net

“Để các tài nguyên văn hóa có thể chuyển hóa thành sức mạnh mềm văn hóa, chính phủ mỗi nước cần đến các kênh truyền dẫn. Hiện nay, có ba kênh truyền dẫn chính đang được áp dụng phổ biến trên thế giới, bao gồm: Ngoại giao văn hóa, thương mại văn hóa và truyền thông chiến lược”, TS Trần Thị Thủy nhấn mạnh.

Ngoại giao văn hóa Việt Nam những năm gần đây đã đạt được thành tựu lớn; góp phần gia tăng sức mạnh mềm đất nước. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, Việt Nam đã nâng tổng số danh hiệu, di sản được UNESCO ghi danh lên con số 77. Năm 2025, với sự hỗ trợ và phối hợp tích cực của các địa phương cũng như doanh nghiệp, 8 công trình tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh tại nước ngoài, số lượng lớn nhất trong 15 năm qua, được hoàn tất. Xây dựng “Góc Việt Nam”, “Không gian Việt Nam - Hồ Chí Minh” tiếp tục được các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài đặc biệt chú trọng. Nhiều chương trình ngoại giao như “Tuần/Ngày Việt Nam ở nước ngoài,” “Ngày tìm hiểu về Việt Nam,” đã được tổ chức với quy mô lớn tại nhiều quốc gia. Bên cạnh thành tựu, cần thẳng thắn nhìn nhận, ngoại giao văn hóa của nước ta chưa có nhiều dự án quy mô, có sức lan tỏa và ảnh hưởng sâu rộng; thí dụ như chưa hình thành hệ thống trung tâm văn hóa - viện nghiên cứu Việt Nam ở nước ngoài. Nhìn vào chiều sâu nội dung và hình thức các hoạt động ngoại giao văn hóa chưa có nhiều đổi mới, sáng tạo.

Giá trị, biểu tượng văn hóa Việt Nam được tôn vinh trên toàn cầu. Ảnh: VOV, TTXVN, nhandan.vn

“Ngày Việt Nam ở nước ngoài” qua mỗi năm lại để lại dấu ấn sâu đậm hơn trong lòng bạn bè quốc tế và là sự kiện được mong đợi của cộng đồng người Việt Nam xa xứ. Ảnh: Vụ Ngoại giao Văn hóa và UNESCO (Bộ Ngoại giao).

Truyền thông chiến lược của Việt Nam đang làm tốt việc kể câu chuyện đẹp đẽ, hấp dẫn về Việt Nam ra thế giới. Hệ thống báo chí đối ngoại góp phần tích cực vào việc giới thiệu một Việt Nam hòa bình, đổi mới, năng động, có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế. Ngành văn hóa và các địa phương đã hợp tác với nhiều kênh truyền hình nổi tiếng toàn cầu để quảng bá các điểm đến độc đáo ở Việt Nam, nhằm thu hút dòng khách du lịch muốn trải nghiệm văn hóa. Ngoài ra, với sự lên ngôi của truyền thông xã hội, nội dung số về hình ảnh đất nước, con người Việt Nam xuất hiện dày đặc trên không gian mạng. Truyền thông chiến lược vẫn còn nhiều tiềm năng khai thác, tần suất xuất hiện ở những kênh truyền thông nổi tiếng toàn cầu vẫn chưa thường xuyên, chưa xác định nội dung cốt lõi của văn hóa Việt Nam để truyền thông…

Thương mại văn hóa, cụ thể là xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp văn hóa vẫn chưa tạo được sức bật. Mặc dù, Việt Nam đã có những mặt hàng công nghiệp văn hóa có kim ngạch xuất khẩu tỷ đô (thủ công mỹ nghệ, phần mềm và trò chơi giải trí…); tuy nhiên bản sắc và dấu ấn văn hóa Việt Nam trong các sản phẩm lại không rõ ràng. Trong khi đó, một số ngành công nghiệp mũi nhọn, có khả năng truyền tải giá trị văn hóa Việt Nam sâu rộng như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn thì chưa tạo ra tiếng vang trong khu vực, chứ chưa nói đến chuyện lan tỏa toàn cầu.

Ba kênh truyền dẫn để chuyển hóa thành sức mạnh mềm văn hóa luôn có mối quan hệ cộng sinh chặt chẽ. Các sản phẩm công nghiệp văn hóa cần được ngoại giao văn hóa và truyền thông chiến lược hỗ trợ lan tỏa để xuất khẩu. Khi công chúng nước ngoài biết đến các sản phẩm công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ góp phần tích cực trong công tác ngoại giao văn hóa. Và các sản phẩm công nghiệp văn hóa như truyền hình - phát thanh, xuất bản, điện ảnh thực chất cũng chính là bộ phận cấu thành của truyền thông chiến lược.

Các show diễn "Chị đẹp đạp sóng rẽ gió" và "Anh trai vượt ngàn chông gai" minh chứng cho sự trưởng thành của ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

N

ghị quyết số 80-NQ/TW đã công bố chính thức và yêu cầu triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa (dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học), hệ giá trị quốc gia (hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc), hệ giá trị gia đình (ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh), chuẩn mực con người Việt Nam (yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo). Văn kiện Đại hội XIV cho rằng: Đây là những đúc kết bảo đảm tính khoa học và tính thực tiễn để có thể triển khai trong hoạt động thực tiễn, đồng thời cũng là những thành tựu lý luận rất quan trọng, cần được kế thừa và bổ sung trong khi xây dựng, hoạch định đường lối, chính sách về phát triển con người toàn diện trong thời gian từ nay đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Có thể hiểu, hệ giá trị là tập hợp các giá trị được con người đánh giá mang ý nghĩa tích cực trong một bối cảnh không gian - thời gian cụ thể. Khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, các hệ giá trị chính là những định hướng lớn cho sự phát triển con người và dân tộc Việt Nam. Nhờ đó, chúng ta có thể huy động sự tập trung, thống nhất, đoàn kết, từ đó giúp dân tộc ta đạt thắng lợi một cách thuận lợi hơn; đồng thời, có thể điều tiết được sự năng động, đa dạng của xã hội.

Các trung tâm văn hóa nước ngoài có đóng góp nhất định vào sự đổi mới văn nghệ Việt Nam.

Trong lĩnh vực văn hóa, các hệ giá trị chỉ đường cho chúng ta thiết kế “căn cước dân tộc” để hội nhập với thế giới. Khi mà thế giới ngày càng phẳng, nhiều ranh giới bị xóa nhòa, bản sắc văn hóa dân tộc là lĩnh vực mà mỗi quốc gia, mỗi tộc người càng phải mài giũa tránh bị hòa tan, vừa góp phần vào sự phong phú của văn hóa nhân loại. GS, TS Từ Thị Loan, nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho rằng: “Muốn đưa sức mạnh mềm Việt Nam ra thế giới thì phải dựa trên bản sắc văn hóa dân tộc. Nếu chỉ bắt chước văn hóa nước ngoài thì chúng ta chỉ là cái bóng mờ, không thể vượt qua họ. Nhưng nếu có bản sắc riêng, có căn tính riêng, thể hiện được tâm thức dân tộc thì sẽ tạo nên dấu ấn riêng biệt. Bản sắc dân tộc chính là căn cước văn hóa”.

Cũng theo GS, TS Từ Thị Loan: “Chúng ta hoàn toàn có thể tự tin bước ra thế giới với nền tảng đã được hun đúc hàng nghìn năm. Trải qua nhiều thử thách của thời cuộc nhưng bản sắc văn hóa Việt Nam vẫn tồn tại, không bị mai một, điều đó cho thấy sức mạnh nội sinh của dân tộc. Chính vì vậy, chúng ta cần tiếp tục gìn giữ, phát huy nền tảng ấy, bởi khi dựa vào đó, chúng ta sẽ luôn luôn khẳng định được bản sắc và vị thế của mình”.

Khoảng 30 năm về trước, khi mà internet chưa phổ biến, các nền tảng mạng xã hội chưa xuất hiện, nhiều người nước ngoài khi được hỏi đều chỉ biết Việt Nam là đất nước từng kinh qua chiến tranh khốc liệt. Những điều khác, họ hoàn toàn mù tịt, thậm chí nghĩ Việt Nam là… một khu rừng lớn. Việc giới thiệu hình ảnh đất nước, con người Việt Nam dù đã cải thiện nhưng chúng ta vẫn chưa khiến thế giới phải khâm phục thành tựu từ kỳ tích đổi mới tương tự như kể câu chuyện anh hùng trong chiến tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.

Nếu xem những nền tảng phát trực tuyến như Netflix, sẽ thấy rất ít chương trình truyền hình, phim tài liệu về Việt Nam đương đại, nếu có là do ê kíp nước ngoài sản xuất. Điều đáng suy nghĩ ở đây là chúng ta không thiếu hãng phim của Nhà nước lẫn tư nhân, trình độ làm nghề cũng không hề kém.

Các ca sĩ trẻ Việt Nam tự tin bước ra thế giới.

Về mặt nội dung, các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc rất khôn khéo khi làm ra nhiều phim tài liệu ngắn về đời sống nước họ. Thí dụ, họ rất giỏi làm phim kể về ẩm thực để quảng bá du lịch; nhưng đằng sau là kể câu chuyện về các thế hệ cùng giữ gìn nghề gia truyền, về sự cố kết cộng đồng, phẩm chất tốt đẹp con người… Nhiều người nước ngoài khi xem những bộ phim đó đều ước ao một lần đến tận nơi thưởng thức ẩm thực, trải nghiệm văn hóa, hòa mình vào thiên nhiên… Nhưng đáng nói hơn, với nhiều người không có điều kiện đi du lịch, họ đã hình thành thiện cảm với đất nước và con người được giới thiệu sinh động, hấp dẫn thông qua nghệ thuật thứ bảy.

Việt Nam có thể học được kinh nghiệm quý giá này, điều đáng nói là chúng ta phải lồng những giá trị chuẩn mực con người Việt Nam vào sản phẩm truyền thông chiến lược. Chẳng hạn như giá trị “nghĩa tình” để thấy người Việt Nam hiếu khách, thân thiện, gác lại quá khứ để hướng tới tương lai. Cùng với đó là giá trị “tự cường”, để kể câu chuyện về người Việt Nam chăm chỉ, chủ động vượt qua khó khăn, vươn lên đạt được giá trị “hạnh phúc”, “văn minh”.

"Địa đạo" là bộ phim hiếm hoi về đề tài Lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng ra đời nhờ nguồn lực xã hội hóa.

Nếu theo dõi các bảng xếp hạng về các quốc gia dẫn đầu về sức mạnh mềm hoặc tầm ảnh hưởng văn hóa, chúng ta sẽ thấy ngay đều là những quốc gia phát triển. Cuộc đua về sức mạnh mềm không chỉ cần quyết tâm mà trước hết cần nguồn lực khổng lồ. Việt Nam vẫn là quốc gia đang phát triển, cụ thể thuộc nhóm nước thu nhập trung bình cao do vậy chúng ta không thể nào chỉ dựa vào ngân sách Nhà nước để nâng cao sức mạnh mềm. Thí dụ, về xây dựng trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài, theo Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, Việt Nam sẽ đầu tư xây dựng hai trung tâm văn hóa ở Nhật Bản và Hàn Quốc. Cộng với hai trung tâm văn hóa Việt Nam đang hoạt động tại Pháp và Lào, rõ ràng là quá ít so với các nước khác. Hẳn nhiên, nếu đầu tư bằng ngân sách thì không thể đòi hỏi nhanh chóng có một hệ thống trung tâm văn hóa Việt Nam trải khắp năm châu. Nhưng nếu Nhà nước đứng ra kêu gọi sự tài trợ hoặc qua hình thức gây quỹ, việc có thêm sự hiện diện văn hóa Việt Nam ở nước ngoài là khả thi.

Nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thủ công mỹ nghệ, thiết kế sáng tạo, du lịch văn hóa... là những ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, có tiềm năng nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam. Ảnh: Flamingo Đại Lải, langngheviet.com.vn, CTV

Huy động sức mạnh tổng hợp không chỉ là câu chuyện huy động kinh phí mà còn là nội dung và cách thức giới thiệu Việt Nam ra thế giới. Khối tư nhân có lợi thế hữu hình về nhân lực và năng lực sáng tạo vô hình, chỉ cần có những ưu đãi thì câu chuyện làm ngoại giao văn hóa không phải là chuyện Nhà nước “đơn thương độc mã”.

Nâng cao sức mạnh mềm có nhiều cách thức, quan trọng là phải xác định đâu là việc thiết thực, ít tốn kém mà vẫn đạt được hiệu quả cao để bắt tay vào thực hiện nay. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, xuất khẩu văn hóa và tổ chức sự kiện là hướng đi cần đặc biệt quan tâm. Vấn đề của Việt Nam hiện nay là chưa chuyển hóa được tiềm năng trở thành các biểu tượng văn hóa có tính toàn cầu; để đạt mục tiêu kép là mang lại lợi nhuận và quảng bá rộng rãi văn hóa Việt Nam. Công chúng toàn cầu vẫn còn ấn tượng khi cố Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đóng nhân vật trò chơi điện tử nổi tiếng Super Mario để giới thiệu quyền đăng cai Olympics Tokyo 2020. Hay như rất nhiều người không hề biết tiếng Hàn Quốc nhưng lại thích K-pop bởi họ chỉ cần xem thần tượng, không phải nghe bài hát.

Chúng ta đã bước đầu có một số nhân vật hư cấu nổi danh trong nước như Thỏ bảy màu, Én… Điều cần làm là phải có sản phẩm công nghiệp văn hóa xây dựng từ nhân vật hư cấu nổi tiếng, mới có thể mơ mộng xuất khẩu ra nước ngoài. Khi được công chúng năm châu chấp nhận, các nhân vật hư cấu có thể đại diện ở mức độ quốc gia như cách Nhật Bản sử dụng hình ảnh của chú mèo máy Doraemon, thợ sửa ống nước Mario. Hoàn toàn để chú Thỏ bảy màu vui tươi, tinh nghịch đi cùng với các hoạt động quảng bá nông sản, giới thiệu sản phẩm tiêu dùng Việt Nam tại các hội chợ, triển lãm ở nước ngoài... Không gian mạng với cú nhấp chuột, chạm ngón tay, sẽ khiến nhân vật hư cấu vươn ra ngoài biên giới, giúp chúng ta không quá tiêu tốn kinh phí như đưa đoàn nghệ thuật sang biểu diễn.

Hà Nội là địa phương đi đầu trong sử dụng sức mạnh mềm văn hóa để phát triển bền vững.

Việc nâng cao Chỉ số Sức mạnh mềm không phải chỉ là câu chuyện giới thiệu văn hóa Việt Nam ra nước ngoài mà còn có thể thực hiện thông qua tổ chức hoạt động, sự kiện tầm vóc quốc tế ở Việt Nam. Từ thực tiễn của thủ đô Hà Nội, nhà nghiên cứu nghệ thuật Vũ Hiệp cho rằng: “Hà Nội đã được UNESCO vinh danh là “Thành phố vì hòa bình” và được công nhận là “Thành phố sáng tạo”. Vậy có thể tạo ra một dự án kết hợp danh hiệu này như tổ chức triển lãm nghệ thuật có tầm vóc quốc tế định kỳ 2-3 năm/lần (còn gọi là Biennale và Triennale). Địa điểm có thể chọn là bãi giữa sông Hồng, với chủ đề xuyên suốt là nghệ thuật vì hòa bình, trong đó nhấn mạnh đến sự chia sẻ, đồng cảm giữa những nền văn hóa khác nhau, những thể chế chính trị khác nhau, những ước mơ khác nhau. Như thế sẽ tạo ra điểm nhấn thu hút văn nghệ sĩ, du khách bốn phương đến với Hà Nội để sáng tạo, trải nghiệm”.

Một chiến lược để nâng cao Chỉ số Sức mạnh mềm quốc gia thông qua văn hóa cần phải sớm ban hành. Đây không chỉ là việc làm để cụ thể hóa một mục tiêu quan trọng mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đề ra mà “bản đồ” hướng dẫn bước đi đúng hướng cho các hành động nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam. Điều quan trọng là chiến lược sát thực tế, có thể lượng hóa, khuyến khích sự chung tay của toàn xã hội, kiều bào và cả những người bạn quốc tế yêu mến Việt Nam.